Ulet pirja e alkoolit dhe pirja e duhanit tek të rinjtë, por rritet rreziku i varësive të tjera

Pirja e duhanit dhe pirja e pijve alkoolike tek adoleshentët e moshës 15-16 vjeç është në rënie, por rreziku i përdorimit të kanabisit dhe varësive të reja është për tu shqetësuar. Njëzet e shtatë për qind e nxënësve në Maqedoninë e Veriut kanë luajtur bixhoz për para gjatë vitit të fundit, ndërsa 19 për qind kalojnë më shumë se gjashtë orë në media sociale gjatë ditëve të shkollës dhe 11 për qind kalojnë më shumë se gjashtë orë duke luajtur video-lojëra gjatë fundjavës, tregon raporti i Projektit Evropian të Investigimit Shkollor mbi Alkoolin dhe Substancat e Tjera (ESPAD).

Studimi, i kryer në partneritet me Agjencinë Evropiane të Barnave (EMCDDA), bazohet në studime përfaqësuese në 35 vende evropiane, përfshirë Maqedoninë e Veriut.

Lidhur me disponueshmërinë e alkoolit dhe substancave të tjera, të rinjtë në vendin tonë thanë se mënyra më e lehtë është për të marrë alkool – 69 për qind, pastaj cigare – 49 për qind, ndërsa kanabis çdo të pestën (19%), dhe një në dhjetë te tabletat ekstazë (10 %).

Përdorimi i alkoolit mbetet i lartë tek adoleshentët në Evropë, ku mesatarisht mbi tre të katërtat (79%) e studentëve kanë provuar alkool të paktën një herë në jetën e tyre. Në vendin tonë kjo përqindje është 67 për qind. Pothuajse gjysma (47%) e të gjithë të anketuarve dhe mbi 40 për qind e nxënësve në vendin tonë thanë se ata kanë konsumuar alkool në 30 ditët e fundit. Të dhënat tregojnë një trend të rënies relativisht të qëndrueshme, me nivelet aktuale më të ulëta se në vitin 2003, kur të dy treguesit arritën kulmin përkatësisht në 91 dhe 63 për qind.

Në vendin tonë, gjysma e nxënësve ose 49 për qind thanë se mund të gjejnë lehtësisht cigare nëse dëshirojnë, 38 për qind kanë provuar një cigare të paktën një herë në jetën e tyre, dhe 20 për qind thanë se pinë cigare çdo ditë. Rreth 12 për qind e nxënësve kanë provuar cigare në moshën 13 vjeçare ose më herët, ndërsa 2.6 për qind pinin duhan çdo ditë.

Rreth 7.8 për qind e nxënësve nga Maqedonia e Veriut thanë se kishin provuar barna të tilla si kanabis (6.1%), ekstaza (1.1), amfetaminë (0.6%) dhe metamfetaminë (0.4%). Midis djemve, një në dhjetë ka provuar ndonjë ilaç, ndërsa midis vajzave një në njëzet.

Cigare të gatshme për adoleshentët

Cigaret janë një nga substancat që mund të sigurohen më lehtë dhe rreth 60 për qind e të gjithë të anketuarve thanë se ata mund të marrin cigare “mjaft lehtë” ose “shumë lehtë” nëse dëshirojnë.

Më të lehtë për të pirë duhan, thanë ata, mund ta kenë nxënësit nga Danimarka – 79 për qind, vijon Suedia, Polonia, Sllovakia dhe Republika Çeke me mbi 70 për qind. Cigaret më pak të disponueshme janë për  nxënësit nga Kosova – 24 për qind, të ndjekur nga Rumania – 39%, Ukraina – 42% dhe Gjeorgjia – 45 për qind.

Në vendin tonë, gjysma e nxënësve ose 49 për qind thanë se mund të marrin lehtësisht cigare nëse dëshirojnë, 38 për qind kanë provuar cigare të paktën një herë në jetën e tyre dhe 20 për qind thanë se pinë cigare çdo ditë.

Rreth 12 për qind e nxënësve në vendin tonë kanë provuar cigare në moshën 13 vjeçare ose më herët, që është nën mesataren e 18 për qind në të gjitha vendet e anketuara. Mesatarisht, 2.9 për qind e studentëve filluan pirjen e duhanit çdo ditë në moshën 13 vjeç ose më herët, ndërsa në vendin tonë 2.6 për qind.

Sipas hulumtimit, 41 për qind e të gjithë nxënësve kanë provuar cigare të paktën një herë në jetën e tyre, dhe një e pesta ose 20 për qind konsiderohen duhanpirës,  respektivisht ata kanë ndezur cigare në 30 ditët e fundit.

Të dhënat tregojnë një trend në rënie, krahasuar me 1995, por nëse merren parasysh cigaret elektronike, atëherë në vitin 2019 ka rritje.

Një në dhjetë nxënës të anketuar thanë se kishin provuar një cigare elektronike në moshën 13 vjeçare ose më herët. Këto shifra variojnë nga 4.3 për qind dhe 4.4 për qind në Malin e Zi dhe në Serbi, përkatësisht në 19 për qind dhe 20 për qind në Lituani dhe në Estoni. Një mesatare prej 1.7 për qind e nxënësve thanë se filluan të përdorin cigare elektronike çdo ditë në moshën 13 vjeçare ose më herët. Shumica në Kosovë dhe në Qipro – 3.2 dhe 3.1 për qind.

Një në shtatë studentë tha që kishin përdorur një cigare elektronike në 30 ditët e fundit, me një maksimum prej 41 për qind në Monako dhe një minimum prej 5.4 për qind në Serbi.

Në vendin tonë, 6.8 për qind e studentëve thanë se provuan një cigare elektronike në moshën 13 vjeçare ose më herët, dhe vetëm 0.8 për qind thanë se pinë duhan çdo ditë.

Alkool kanë provuar 67 për qind e të rinjve në vend

Megjithëse konsumi i alkoolit mbetet i popullarizuar në mesin e të rinjve, tendenca midis 1995 dhe 2019 tregon një rënie të përgjithshme në përdorimin e pijeve alkoolike.

Gati 80 për qind e nxënësve thanë se mund ta gjenin lehtë alkoolin nëse dëshironin. Në Danimarkë, Gjermani dhe Greqi kjo përqindje është mbi 90 për qind, ndërsa më e ulta është në Kosovë – 38 për qind, i cili është i vetmi vend nën 50 për qind. Në vendin tonë, 69 për qind e nxënësve u përgjigjën se mund të marrin lehtësisht alkool, nëse dëshirojnë.

Një e treta e të gjithë të anketuarve, ose 33 për qind, kishin provuar alkool për herë të parë, ndërsa 6.7 përqind kishin qenë të dehur në moshën 13 vjeçare ose edhe në moshë më të re. Më tepër në Gjeorgji – 60 për qind dhe më pak në Islandë – 7.1 për qind.

Në të gjitha vendet e anketuara përveç Kosovës – 29% dhe Islandës – 37%, më shumë se gjysma e nxënësve thanë se kishin provuar alkool të paktën një herë në jetën e tyre. Mesatarisht, 79 për qind e nxënësve kanë provuar alkool të paktën një herë gjatë jetës së tyre, nga të cilët mbi 90 për qind e nxënësve në Hungari, Danimarkë dhe në Republikën Çeke.

Një në dhjetë nxënës tha se kishin qenë të dehur në 30 ditët e fundit. Nga nxënësit që thanë se kishin përdorur alkool në 30 ditët e fundit, ata pinin mesatarisht 5.6 herë. Në këtë grup, nxënësit nga Gjermania dhe Qiproja konsumonin alkool 8 dhe 7.5 herë. Një në tre (34%) thanë se pinin pesë ose më shumë gota alkool në një natë në muajin e fundit.

Mbi 40 për qind e nxënësve  në Maqedoninë e Veriut thanë se kishin konsumuar alkool në 30 ditët e fundit, ndërsa 67 kishin provuar alkool të paktën një herë në jetën e tyre. Dehje në 30 ditët e fundit kishin 8.7 për qind. Shumica thanë se pinin birrë (49%), pasuar nga alkooli i fortë (33%) dhe vera (18%). Një e treta kanë pirë më shumë se pesë pije në një natë në 30 ditët e fundit.

Në vendin tonë, 29 për qind e nxënësve provuan alkoolin për herë të parë dhe 6.1 për qind kanë qenë të dehur për here të parë në moshën 13 vjeçare ose më herët. Për here të parë alkool kanë provuar më shumë burra (37%) dhe janë dehur (7.7%) kundrejt 22 për qind të grave që provuan për herë të parë alkool dhe 4.6 për qind që ishin të dehur në moshën 13 vjeçare ose më herët.

Pijet e preferuara mesatarisht janë alkooli i fortë (38%) dhe birra (31%). Në Spanjë (83%), Portugali (59%) dhe Lituani (57%) nxënës që pinë alkool preferojnë pije të forta, ndërsa birra ishte më e preferuar në Kosovë (62%), Serbi (52%) , në Poloni dhe në Maqedoninë e Veriut (49 %).

Lehtë gjendet edhe droga, kanabisi më i disponueshëm

Kanabisi konsiderohet si një nga substancat e paligjshme më të disponueshme, ku një në tre nxënës  (32%) thonë se ata mund ta gjejnë lehtë nëse dëshirojnë. Krahasuar me kanabisin, disponueshmëria e barnave të tjera është më e ulët, për ekstazën (14%), kokainën (13%), amfetaminën (10%) dhe metamfetaminën (8.5%).

Në vend, 19 për qind e nxënësve mendojnë se mund të gjejnë lehtësisht kanabis. Disponueshmëria e substancave të tjera është nën dhjetë për qind – ekstaza (10%), kokaina (7.5%), amfetamina (6.8%), metamfetamina (6.1%) dhe krek (4.4%).

Mesatarisht, 17 për qind e nxënësve në të gjitha vendet thanë se kishin provuar ndonjë lloj droge gjatë jetës së tyre. Në vendin tonë, rreth 7.8 për qind e nxënësve thanë se kishin provuar drogë, të tilla si kanabisi (6.1%), ekstaza (1.1), amfetaminë (0.6%) dhe metamfetaminë (0.4%). Ndonjë lloj droke kanë  provuar një në dhjetë meshkuj, ndërsa një në njëzet vajza.

Kanabisi është droga më e përdorur në të gjitha vendet. Mesatarisht, 16 për qind e nxënësve thanë se kishin provuar kanabis të paktën një herë në jetën e tyre, krahasuar me 7.1 për qind, të cilët kishin provuar në 30 ditët e fundit. Rreth 2.4 për qind e të anketuarve thanë se e provuan fillimisht kanabisin në moshën 13 vjeçare ose më të re.

Trendi i përdorimit të kanabisit u rrit midis 1995 dhe 2019 nga 11 në 16 për qind në çdo moshë dhe nga 4.1 në 7.4 për qind në 30 ditët e fundit. Por, ky trend arriti kulmin në vitin 2011, ku më pas pati një rënie të lehtë.

Mes 1 dhe 2 për qind e të gjithë nxënësve thanë se ata nuk kishin provuar kurrë asnjë lloj droge tjetër përveç kanabisit gjatë jetës së tyre. Pas kanabisit, e dyta më e zakonshme është ekstaza, LSD ose ndonjë halucinogjen tjetër, kokainë dhe amfetaminë.

Mesatarisht, rreth 3,4 për qind e të gjithë nxënësve thanë se kishin provuar ndonjë substancë të re psikoaktive gjatë jetës së tyre. Në vendin tonë, 0.9 për qind e nxënësve thanë se kanë provuar kokainë, 0.8 për qind LSD ose një tjetër halucinogjen dhe 0.5 për qind heroinë.

Investigimet kanë treguar një ndryshim të madh (nga 2.8% në 23%) nga vendi në vend në përdorimin e disa barnave mjekësore për qëllime jo-mjekësore, të tilla si sedativë dhe qetësues pa recetë ose disa qetësues të dhimbjeve. Mesatarisht, 9.2 për qind e të gjithë nxënësve kanë përdorur diçka të tillë, por numri më i madh ka qenë në Sllovaki (23%), Letoni (22%) dhe Lituani (21%), ndërsa vendet si Ukraina, Rumania, Bullgaria dhe Kroacia kishin më pak se 2 për qind. Në vendin tonë 5.6 për qind, nga të cilat më shumë femra – 7.1 për qind kundrejt meshkujve – 4.1 për qind. Sedativë kanë përdorur 4.2 për qind dhe 2 për qind përdorin qetësues të dhimbjeve.

Bixhozi, mediat sociale dhe bixhozi në internet

Rreth 22 për qind e nxënësve thanë se luanin për para në një lojë fati në vitin e fundit. Midis tyre, më të njohurat janë llotaritë, të ndjekura nga bastet në garat sportive dhe garat e kafshëve (45%) dhe letrat dhe zaret (44%). Loja e fatit më pak e famshme ishte makinat e fatit, me 21 për qind të lojtarëve.

Numri më i madh i nxënësve që luajnë bixhoz vitin e fundit është në Greqi dhe Qipro – 33 për qind, të ndjekur nga Italia dhe Mali i Zi – 32% dhe Finlanda me 30 për qind. Numri më i ulët është në Maltë – 14%, Gjeorgji – 13%, Danimarkë – 12% dhe Kosovë – 11%.

Rreth 7.9 për qind e të gjithë nxënësve thanë se kanë luajtur bixhoz në internet në 12 muajt e fundit, ndërsa në vendin tonë kjo mesatare është pak më e lartë – 8.9 për qind e nxënësve.

Rreth 27 për qind e nxënësve nga vendi ynë thanë se kishin luajtur bixhoz për para në 12 muajt e fundit. Kjo është më e theksuar tek meshkujt – 34%, krahasuar me 20% tek femrat. Lojërat më të njohura të fatit, midis atyre që thanë se kishin luajtur bixhoz vitin e fundit, ishin llotaritë (58%), bastet për sporte dhe garat me kafshë (50%), letra ose zare (28%) dhe makina e fatit (24%).

Mbi 94 për qind e të gjithë nxënësve thanë se kishin përdorur mediat sociale në shtatë ditët e fundit. Ata kaluan mesatarisht 2-3 orë në mediat sociale gjatë javës shkollore dhe gjashtë ose më shumë orë në fundjavë.

Rreth 60 për qind e të gjithë nxënësve thanë se kishin luajtur video-lojëra gjatë ditëve të shkollës në 30 ditët e fundit, ndërsa 69 për qind thanë se kishin luajtur video-lojëra gjatë fundjavës. Në shumicën e vendeve në video-lojërat, nxënësit kalojnë mesatarisht një orë e gjysmë në ditët e shkollës dhe 2-3 orë në fundjavë.

Gjatë javës shkollore, 23 për qind e nxënësve në vendin tone, kalojnë 2-3 orë në mediat sociale, ndërsa 19 për qind kalojnë gjashtë ose më shumë orë. Midis atyre që kalojnë 2-3 orë më shumë janë meshkuj – 24 për qind, kundrejt 22 për qind femra, por ndërkohë 22 për qind e femrave kalojnë gjashtë ose më shumë orë, në krahasim me 15 për qind të meshkujve.

Gjatë fundjavës, 39 përqind e nxënësve në Maqedoninë e Veriut thanë se kaluan gjashtë ose më shumë orë në media sociale, 44 për qind e tyre janë femra dhe 33 për qind meshkuj.

Në lojërat me video gjatë ditëve të shkollës, 22 për qind e nxënësve në vend thanë se luanin gjysmë ore dhe 44 për qind thanë se nuk luanin fare. Por 11 për qind thanë se luanin gjashtë ose më shumë orë video lojëra gjatë fundjavës, nga të cilat 18 për qind janë djem dhe 4.7 për qind janë vajza.

Projekti Evropian i Investigimit Shkollor mbi Alkoolin dhe Substancat e Tjera (ESPAD) është një studim ndërsektorial i përdorimit të substancave dhe formave të tjera të sjelljes së rrezikshme midis fëmijëve në Evropë të moshës 15 dhe 16 vjeç. Projekti është zbatuar që nga viti 1995 dhe që nga viti 2007 mbulon 35 vende. Investigimi është kryer në shkolla, ku nxënësit plotësojnë pyetësorin në mënyrë anonime. Ky raport përfshin gjithsej 99,647 nxënës nga 35 vende. Në vendin tonë morën pjesë 2.930 nxënës.